10.06.2026
Árið 2021 voru samþykkt á Alþingi lög um samþættingu á þjónustu í þágu farsældar barna, svokölluð farsældarlög. Meginmarkmið þeirra er að tryggja börnum og forsjáraðilum þeirra aðgang að samþættri, samfelldri og viðeigandi þjónustu, s.s. á sviði menntunar, heilbrigðis- og félagsþjónustu. Lögin mæla fyrir um samráð og samstarf milli aðila sem veita slíka þjónustu eða koma að henni með öðrum hætti. Þau fjalla hins vegar ekki um leiðir til að auka þjónustu við börn, bæta hana eða stytta bið eftir henni.
Bæta þarf þjónustu við börn og stytta bið
Fram kemur í skýrslunni að á ýmsum sviðum skorti úrræði fyrir börn og bið eftir þjónustu sé í mörgum tilvikum löng. Að mati Ríkisendurskoðunar þýðir þetta að miðað við núverandi stöðu eru ekki fyrir hendi fullnægjandi forsendur til að hægt sé að ná meginmarkmiði farsældarlaganna. Embættið hvetur mennta- og barnamálaráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og Barna- og fjölskyldustofu til að bæta þjónustu sem börnum og fjölskyldum þeirra stendur til boða og stytta bið eftir henni.
Ráðuneytið skoði hvað hindrar greitt aðgengi
Ríkisendurskoðun telur að stjórnvöld hefðu þurft að standa betur að undirbúningi setningar farsældarlaganna. Lögin voru t.a.m. ekki byggð á ítarlegu mati á stöðu barna í íslensku samfélagi og þjónustuþörf þeirra. Ríkisendurskoðun gagnrýnir að slíkt mat skuli ekki hafa legið fyrir þegar ákveðið var leggja fé í verkefnið. Að mati embættisins var ekki metið með fullnægjandi hætti hvort aukin samhæfing þjónustu eða frekari uppbygging úrræða væri líklegri til að bæta farsæld barna.
Þá telur embættið að mat á ávinningi laganna, sem unnið var í aðdraganda lagasetningarinnar, hafi vakið óraunhæfar væntingar. Sama megi segja um mat á væntanlegum kostnaði vegna hennar.
Ríkisendurskoðun hvetur mennta- og barnamálaráðuneyti til að greina hvaða hindranir standi í vegi fyrir því að börn og forsjáraðilar fái þjónustu við hæfi þegar hennar er þörf. Niðurstöður verði nýttar við ákvarðanatöku og forgangsröðun aðgerða sem miði að því að auka farsæld barna.
Innleiðingu og framkvæmd laganna ábótavant
Ríkisendurskoðun telur að innleiðingu og framkvæmd farsældarlaganna hafi að ýmsu leyti verið ábótavant. Með lögunum var komið á fót nýrri stofnun til að halda utan um framkvæmdina, Barna- og fjölskyldustofu. Annarri stofnun, Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála, var falið að hafa eftirlit með framkvæmdinni. Í skýrslunni er bent á að þessar stofnanir hafi tekið til starfa á sama tíma og lögin tóku gildi, í ársbyrjun 2022. Þar af leiðandi hafi þær ekki verið tilbúnar til að takast á við verkefni sín fyrst um sinn og þetta hafi tafið innleiðingu.
Einnig er bent á að þótt fjögur og hálft ár séu liðin frá gildistöku laganna sé ekki enn búið að ljúka innleiðingu á samþættri þjónustu fyrir börn sem mest þurfa á slíkri þjónustu að halda, t.d. börn með fjölþættan vanda og eða vímuefnavanda. Að mati Ríkisendurskoðunar er þessi staða óviðunandi.
Búið verði til sérstakt upplýsingakerfi fyrir samþætta þjónustu
Í skýrslunni er bent á að ekki sé haldið utan um allar upplýsingar um samþætta þjónustu í einu upplýsingakerfi heldur í mörgum mismunandi kerfum. Þetta fyrirkomulag ógni upplýsingaöryggi og feli í sér hættu á því að farið sé í bága við lög um persónuvernd. Ríkisendurskoðun hvetur mennta- og barnamálaráðuneyti til að koma á fót sérstöku upplýsingakerfi um samþætta þjónustu í þágu farsældar barna.
Fram kemur að ráðuneytið hafi hvorki sett fram árangursmælikvarða né framkvæmt reglulegt árangursmat. Því sé ekki hægt að leggja mat á það hvort lögin hafi skilað tilætluðum árangri. Að sama skapi sé óljóst hvernig meta eigi fjárþörf til framtíðar litið. Ríkisendurskoðun hvetur ráðuneytið til að bæta úr þessu.
Fagaðilar ánægðir með lögin
Rétt er að geta þess að í skýrslunni kemur fram að meðal fagaðila sem starfa að málefnum barna ríki almenn ánægja með lögin og markmið þeirra. Aðilar sem Ríkisendurskoðun ræddi við bentu m.a. á að utanumhald og yfirsýn um þjónustu við fjölskyldur hafi batnað og að jákvætt sé að nú megi miðla upplýsingum milli stofnana og kerfa.
Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna - Innleiðing og framkvæmd